جراحی تعویض مفصل نیمه زانو (Unicompartmental Knee Arthroplasty) روشی است که برای درمان درد و محدودیت حرکتی ناشی از آسیب یک بخش از مفصل زانو به کار میرود و برای بسیاری از افراد جایگزینی مناسب برای تعویض کامل زانو محسوب میشود.
در این مقاله به زبان ساده بررسی میکنیم این جراحی برای چه کسانی مناسب است، چگونه انجام میشود و چه تفاوتی با تعویض کامل مفصل زانو دارد. همچنین به روند آمادگی قبل از عمل، دوره بهبودی، مراقبتهای پس از جراحی و نتایج مورد انتظار پرداخته میشود. اگر به دنبال آشنایی کامل با جراحی تعویض مفصل نیمه زانو و تصمیمگیری آگاهانه درباره آن هستید، مطالب این مقاله میتواند راهنمای مناسبی برای شما باشد.
جراحی تعویض مفصل نیمه زانو چیست؟
مفصل زانو از سه بخش اصلی تشکیل شده است: بخش داخلی، بخش خارجی و ناحیه کشکک. در بسیاری از بیماران، تخریب غضروفی تنها در یکی از این قسمتها رخ میدهد. جراحی تعویض مفصل نیمه زانو روشی است که در آن فقط همان بخش آسیبدیده برداشته شده و با یک قطعه مصنوعی جایگزین میشود. در این جراحی، ساختارهای سالم زانو مانند رباطها و بخشهای بدون آسیب حفظ میشوند.
هدف اصلی از این روش، کاهش درد ناشی از ساییدگی غضروف، بهبود حرکت زانو و جلوگیری از پیشرفت آسیب به سایر قسمتهاست. به دلیل محدود بودن دامنه جراحی، فشار کمتری به بافتهای اطراف وارد میشود و عملکرد طبیعی زانو تا حد زیادی باقی میماند.
انتخاب جراح مناسب برای تعویض مفصل نیمه زانو
دکتر پویا مشکدار متخصص و جراح ارتوپدی هستند که در زمینه درمانهای جراحی زانو، از جمله تعویض مفصل نیمه زانو، تجربه و دانش تخصصی دارند. دقت در تشخیص، توجه به شرایط فردی هر بیمار و پیگیری روند بهبودی از ویژگیهایی است که میتواند ایشان را به پزشکی قابل اعتماد برای افرادی که به دنبال انتخاب جراح هستند، تبدیل کند.
تعویض مفصل نیمه زانو برای چه مشکلاتی انجام میشود؟
آرتروز محدود به یک بخش از مفصل زانو
در شرایطی که ساییدگی و تخریب غضروف فقط در یک قسمت داخلی یا خارجی زانو دیده میشود و سایر بخشها سالم هستند، تعویض مفصل نیمه زانو میتواند برای کاهش درد و بهبود حرکت زانو مطرح شود. در این وضعیت، آسیب هنوز تمام مفصل را درگیر نکرده و امکان حفظ بخشهای سالم وجود دارد.
درد مداوم زانو که با درمانهای غیر جراحی بهبود نیافته است
افرادی که با وجود مصرف دارو، فیزیوتراپی یا تزریق داخل مفصل همچنان درد قابل توجهی دارند و این درد فعالیتهای روزمره آنها را محدود کرده است، ممکن است کاندید بررسی برای این روش باشند، به شرط آنکه منبع درد به یک بخش مشخص از زانو مربوط باشد.
محدودیت حرکتی همراه با حفظ ثبات زانو
در بیمارانی که زانو دچار خشکی و کاهش دامنه حرکتی شده اما رباطهای اصلی زانو همچنان سالم هستند، تعویض مفصل نیمه زانو میتواند به بازگشت حرکت روانتر کمک کند، بدون آنکه نیاز به تعویض کامل مفصل باشد.
تغییر شکل خفیف در راستای زانو
اگر انحراف زانو به سمت داخل یا خارج خفیف باشد و علت آن تخریب یکطرفه مفصل باشد، این روش میتواند برای اصلاح درد و عملکرد زانو مورد توجه قرار گیرد. در تغییر شکلهای شدید، روشهای دیگر بررسی میشوند.
فعالیت بدنی کاهشیافته بهدلیل درد زانو
زمانی که درد زانو باعث شده فرد نتواند راه رفتن، بالا رفتن از پله یا انجام کارهای روزانه را بهراحتی انجام دهد و بررسیها نشان دهد آسیب به یک بخش محدود است، تعویض مفصل نیمه زانو میتواند در مسیر بازگشت به فعالیتهای عادی کمککننده باشد.
عدم درگیری همزمان چند ناحیه مفصل زانو
در صورتی که بررسیهای تصویربرداری نشان دهد سایر قسمتهای مفصل زانو سالم هستند و نشانهای از تخریب چندبخشی وجود ندارد، این روش بهعنوان یکی از انتخابهای جراحی مطرح میشود و تصمیم نهایی پس از ارزیابی دقیق پزشک گرفته خواهد شد.
چه افرادی کاندید مناسب تعویض مفصل نیمه زانو هستند؟
همه بیماران مبتلا به درد یا آرتروز زانو، گزینه مناسبی برای این جراحی محسوب نمیشوند. افرادی که تخریب مفصل آنها تنها به یک بخش محدود شده و رباطهای اصلی زانو، بهویژه رباط صلیبی قدامی، سالم هستند، شانس بیشتری برای انجام این عمل دارند.
بیمارانی که دامنه حرکتی مناسبی در زانو دارند، تغییر شکل شدید در محور پا ندارند و درد آنها بهطور مشخص از یک ناحیه زانو منشاء میگیرد، گزینههای بهتری برای این روش به شمار میآیند. همچنین وزن بدن، سطح فعالیت روزانه و عدم وجود بیماریهای التهابی گسترده مفصل از دیگر عوامل تعیینکننده هستند.
برای دریافت مشاوره رایگان با دکتر مشکدار، لطفاً فرم زیر را تکمیل کنید تا در اولین فرصت با شما تماس بگیریم.
تفاوت تعویض مفصل نیمه زانو با تعویض کامل زانو
تفاوت اصلی این دو روش در میزان مداخله جراحی و گستردگی تعویض مفصل است. در تعویض کامل زانو، تمام سطوح مفصلی شامل بخش داخلی، خارجی و کشکک جایگزین میشوند، در حالی که در تعویض نیمه زانو تنها یک قسمت آسیبدیده تغییر میکند.
در روش نیمه زانو، استخوان و بافت سالم بیشتری حفظ میشود و احساس طبیعیتری از حرکت زانو باقی میماند. همچنین دامنه حرکتی پس از جراحی شباهت بیشتری به وضعیت پیش از بیماری دارد. از سوی دیگر، تعویض کامل زانو برای بیمارانی با تخریب گسترده و چندبخشی انتخاب میشود و نمیتوان این دو روش را جایگزین یکدیگر دانست.
| ویژگی | تعویض مفصل نیمه زانو | تعویض کامل زانو |
|---|---|---|
| وسعت جراحی و بافت حفظشده | تنها بخش آسیبدیده زانو جایگزین میشود و بافت سالم و رباطها حفظ میشوند، بنابراین جراحی کمتر تهاجمی است. | تمام سطوح مفصل جایگزین میشود و بخشی از بافتها و رباطها برداشته میشوند؛ جراحی گستردهتر است. |
| بهبود و درد بعد از جراحی | بهبود سریعتر و درد کمتر است؛ بیمار سریعتر میتواند فعالیتهای روزمره را از سر بگیرد. | زمان توانبخشی طولانیتر است و درد بعد از جراحی معمولاً بیشتر احساس میشود. |
| عمر مفصل و کاندید مناسب | معمولاً ۱۰–۱۵ سال عمر میکند؛ مناسب افرادی با آسیب محدود و رباطهای سالم. | طول عمر بیشتر (۱۵–۲۰ سال یا بیشتر) و مناسب افرادی با تخریب گسترده زانو است. |
مزایای جراحی تعویض مفصل نیمه زانو
این روش درمانی مزایای متعددی برای بیماران واجد شرایط دارد:
- کاهش قابل توجه درد
- حفظ استخوان و بافت سالم
- بهبود کنترل حرکت زانو
- برش جراحی کوچکتر
- بازگشت سریعتر به فعالیتهای روزانه
این مزایا باعث شده است تعویض مفصل نیمه زانو در سالهای اخیر مورد توجه بیشتری قرار گیرد.
مراقبتهای قبل از جراحی تعویض مفصل نیمه زانو
انجام مراقبتهای قبل از عمل زانو به کاهش عوارض و بهبود روند درمان کمک میکند. در این مرحله، بیمار توسط پزشک ارتوپد و تیم درمانی از نظر وضعیت عمومی سلامت، سابقه بیماریها، داروهای مصرفی و شرایط مفصل زانو بررسی میشود و آزمایشهای خون، تصویربرداری و ارزیابی قلب و ریه در صورت نیاز انجام میگیرد.
تنظیم یا قطع برخی داروها مانند رقیقکنندههای خون، کنترل قند و فشار خون، ترک سیگار، حفظ وزن متعادل و تقویت عضلات اطراف زانو با تمرینهای ساده توصیه میشود. همچنین آموزش بیمار درباره روند جراحی، مراقبتهای بعد از عمل و آمادهسازی محیط منزل برای دوران نقاهت، باعث آرامش ذهنی بیشتر و همکاری بهتر در طول درمان خواهد شد.
جراحی تعویض مفصل نیمه زانو چگونه انجام میشود؟
این جراحی با بیهوشی عمومی آغاز میشود. پس از آمادهسازی بیمار، جراح برشی کوچک روی زانو ایجاد میکند تا به مفصل دسترسی داشته باشد. سپس سطحهای آسیبدیده استخوان ران و ساق که با هم تماس دارند، با دقت برداشته میشوند. این مرحله نیازمند دقت بالایی است تا ساختارهای سالم اطراف مفصل حفظ شوند.
در ادامه، قطعات فلزی مخصوص که جایگزین سطوح برداشتهشده میشوند، روی استخوانها قرار میگیرند. میان این قطعات، یک لایه پلاستیکی مقاوم گذاشته میشود تا حرکت نرم و روان مفصل امکانپذیر باشد. پس از اطمینان از قرارگیری صحیح اجزا و عملکرد مناسب مفصل، برش جراحی بسته میشود.
پس از پایان عمل، بیمار به بخش ریکاوری منتقل شده و طی مدت کوتاهی میتواند حرکت دادن زانو را با کمک تیم درمانی آغاز کند. برنامه توانبخشی شامل تمرینهای حرکتی و تقویتی است که به بازگشت تدریجی عملکرد زانو کمک میکند. مدت بستری در بیمارستان اغلب کوتاهتر از جراحی تعویض کامل زانو است و بسیاری از بیماران طی چند هفته به فعالیتهای روزمره بازمیگردند.
مراقبتهای بعد از جراحی تعویض مفصل نیمه زانو
رعایت مراقبتهای پس از عمل نه تنها درد و تورم را کاهش میدهد، بلکه به بهبود سریعتر زخمها، بازگرداندن حرکت و پیشگیری از عوارض کمک میکند. در این مطلب، تمام نکات مهم را بررسی خواهیم کرد.
پیروی دقیق از توصیههای پزشک: مهمترین اصل در دوران نقاهت، گوش دادن به دستورات جراح و فیزیوتراپ است. پزشک شما درباره مراقبت از زخم، زمانبندی مصرف داروهای ضد درد و نحوه افزایش تدریجی فعالیتها راهنمایی میکند. رعایت دقیق این توصیهها به کاهش عوارض، بهبود سریعتر و ایجاد انتظارات واقعی از روند بهبودی کمک میکند.
کنترل درد و تورم: درد و تورم پس از جراحی طبیعی است، اما میتوان آن را مدیریت کرد. استفاده از کمپرس یخ، بالابردن پاها و پوشیدن جورابهای فشاری در کاهش تورم مؤثر است. داروهای ضد درد باید طبق دستور پزشک مصرف شوند و بهتر است همراه غذا مصرف شوند تا از درد شدید جلوگیری شود. در صورت نیاز میتوان داروهای قویتر برای درد شدید استفاده کرد، اما مصرف بیش از حد مسکنها یا داروهای مخدر توصیه نمیشود.
مراقبت از زخم و پانسمان: محل برش باید تمیز و خشک نگه داشته شود و از تماس با الکل یا آب اکسیژنه خودداری شود. چسبهای روی زخم معمولاً پس از یک هفته میافتند یا در زمان تعیینشده برداشته میشوند. اگر پانسمان خیس شد یا ترشحات زیاد بود، حتماً با پزشک مشورت کنید. همچنین در صورت مشاهده قرمزی، گرمی، بوی بد یا تب فوراً به پزشک اطلاع دهید.
تمرینها و فیزیوتراپی: حرکتهای ملایم باید از روزهای ابتدایی آغاز شود. تمرینهایی مانند پمپاژ مچ پا، انقباض عضلات چهارسر و بالا بردن مستقیم پا به بازیابی دامنه حرکتی کمک میکنند. بعد از چند هفته، تمرینات تقویتی برای بازگرداندن قدرت و انعطافپذیری آغاز میشود. انجام فیزیوتراپی منظم، حتی سه بار در روز، به رسیدن به خم شدن بیش از ۹۰ درجه و بازگشت به فعالیتهای روزمره کمک میکند.
افزایش تدریجی فعالیت: در هفتههای ابتدایی باید با کمک واکر یا عصا راه رفت و از فعالیتهای پر برخورد مانند دویدن، پریدن یا ورزشهای تماسی پرهیز کرد. نشستن طولانیمدت توصیه نمیشود؛ بهتر است پس از هر ساعت نشستن چند دقیقه راه بروید و پاها را بالاتر از سطح قلب قرار دهید تا تورم کاهش یابد. فعالیتهای روزمره باید بهتدریج و مرحلهای افزایش یابند و از بلند کردن اجسام سنگین تا حدود ۱۲ هفته خودداری شود.
آمادهسازی خانه و استفاده از وسایل کمکی: پیش از بازگشت به خانه، مسیرها را از موانع و فرشهای لغزنده پاک کنید و دستگیرهها و ارتفاع صندلی توالت را تنظیم کنید تا خطر سقوط کاهش یابد. ایجاد فضایی در طبقه همکف برای دو هفته اول و استفاده از واکر، عصا یا صندلی حمام، ایمنی و راحتی بیشتری فراهم میکند.
رژیم غذایی و هیدراتاسیون: تغذیه سالم شامل پروتئین، میوهها، سبزیجات و ویتامینها، روند ترمیم بافتها را تسهیل میکند و حفظ وزن مناسب فشار روی مفصل جدید را کاهش میدهد. نوشیدن آب فراوان و استفاده از نوشیدنیهای غیرالکلی و غیرکافئینه توصیه میشود. همچنین مصرف فیبر و مایعات کافی از یبوست ناشی از داروهای ضد درد جلوگیری میکند.
پیشگیری از لخته و عوارض: پوشیدن جورابهای فشاری به مدت چند هفته و بالا بردن پاها هنگام استراحت به پیشگیری از لخته خون کمک میکند. پمپاژ و چرخش مچ پا هنگام نشستن جریان خون را بهبود میبخشد. در صورت مشاهده درد ساق، تورم شدید، تب یا افزایش قرمزی زخم، فوراً با پزشک تماس بگیرید.
رانندگی و فعالیت جنسی: رانندگی تنها زمانی امکانپذیر است که مصرف داروهای مخدر قطع شده و فرد توانایی کنترل خودرو را داشته باشد. همچنین تا ۲۴ ساعت پس از جراحی نباید رانندگی، استفاده از ماشینآلات یا امضای اسناد انجام داد، زیرا اثرات بیهوشی هنوز باقی است. فعالیت جنسی نیز زمانی توصیه میشود که فرد بدون درد شدید و با رعایت وضعیتهای ایمن احساس راحتی کند؛ بهتر است پیش از شروع، با پزشک مشورت شود.
دوران نقاهت بعد از تعویض مفصل نیمه زانو چقدر است؟
مدت زمان بهبودی در افراد مختلف متفاوت است، اما بسیاری از بیماران طی چند هفته قادر به راه رفتن بدون کمک میشوند. بازگشت به فعالیتهای سبک روزمره در زمان کوتاهی امکانپذیر است و تمرینات فیزیوتراپی نقش تعیینکنندهای در این روند دارد.
فعالیتهای سنگین یا ورزشهای پرفشار باید با نظر پزشک و بهتدریج آغاز شوند. رعایت توصیههای درمانی در این دوره، از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کرده و عملکرد طولانیمدت مفصل را حفظ میکند.
عوارض احتمالی جراحی تعویض مفصل نیمه زانو
مانند هر عمل جراحی، تعویض مفصل نیمه زانو نیز ممکن است با عوارضی همراه باشد، هرچند بروز آنها در همه بیماران یکسان نیست. عفونت محل جراحی، لخته شدن خون در اندام تحتانی، درد باقیمانده یا محدودیت حرکتی از جمله مواردی هستند که باید به آنها توجه شود.
در برخی موارد نادر، ممکن است قطعه مصنوعی به مرور زمان دچار فرسایش شود یا نیاز به جراحی مجدد ایجاد شود. پیگیری منظم، انجام تمرینات توصیهشده و توجه به علائم هشداردهنده، احتمال بروز این مشکلات را کاهش میدهد.
سوالات متداول
بله، در برخی بیماران ممکن است با گذشت زمان سایر بخشهای زانو دچار تخریب شوند و نیاز به تعویض کامل زانو ایجاد شود. انجام تعویض مفصل نیمه زانو مانعی برای انجام جراحی کامل زانو در آینده نخواهد بود.
انتخاب بین این جراحی و روشهای غیرجراحی به شدت آسیب مفصل و میزان درد بیمار بستگی دارد. در مواردی که درمانهای دارویی، تزریق یا تمرینات حرکتی نتیجه مطلوبی نداشته باشند، جراحی میتواند راهحل مناسبی باشد.
در زمان انجام عمل، بیمار دردی احساس نمیکند زیرا از بیهوشی استفاده میشود. پس از جراحی ممکن است درد وجود داشته باشد که با داروهای تجویزشده و انجام تمرینات حرکتی قابل کنترل است. شدت درد در افراد مختلف متفاوت بوده و به مرور کاهش مییابد.